Z chwilą sporządzenia aktu założycielskiego albo ogłoszenia testamentu powstaje fundacja rodzinna w organizacji. Co zatem może dokonać ten specyficzny prawny twór, a czego nie? Przez kogo jest reprezentowany? Skąd ustawodawca zapożyczył tę swoistą konstrukcję prawną? W niniejszym artykule przybliżę najważniejsze aspekty funkcjonowania fundacji rodzinnej w organizacji, odpowiadając na pytania dotyczące jej kompetencji, zasad reprezentacji oraz prawnych inspiracji stojących za jej konstrukcją.
Artykuł 23 ustawy o fundacji rodzinnej (Dz. U. z 2023 poz.326) sankcjonuje ten osobliwy byt prawny. Przepis ten, wprowadza rozwiązanie, które znane jest już na gruncie Kodeksu spółek handlowych w odniesieniu do spółek kapitałowych. W art. 11 kodeksu spółek handlowych (Dz. U. z 2024 poz.18) ustawodawca zdecydował się na uregulowanie statusu spółki kapitałowej w okresie od jej zawiązania do czasu jej wpisu do rejestru sądowego lub jej likwidacji. Analogiczna regulacja znalazła się w ustawie o fundacji rodzinnej, która wskazuje, że z chwilą sporządzenia aktu założycielskiego albo ogłoszenia testamentu powstaje fundacja rodzinna w organizacji. Zatem warto zaznaczyć, iż nie jest to żadna nowa konstrukcja prawna, a jedynie zaczerpnięta z innych przepisów. Polska doktryna odniosła się do niej ambiwalentnie. Z jednej strony – spotkała się z krytyką w piśmiennictwie, ponieważ uznano ją za nieuwzględniającą odmienności modelu osoby prawnej, jaką jest fundacja rodzinna, od modelu osoby prawnej typu korporacyjnego, w konsekwencji zaś za nieadekwatną i zbędną. Nadto wskazano, że jest trudna do uzasadnienia, tak jak w przypadku spółek kapitałowych, na dodatek rodzi wiele wątpliwości praktycznych, w szczególności przy rejestracji fundacji rodzinnej. Z drugiej strony, dostrzeżono również argumenty przemawiające za przyjętym rozwiązaniem. Konstrukcja fundacji rodzinnej w organizacji pozwala bowiem na rozpoczęcie jej funkcjonowania jeszcze przed uzyskaniem wpisu do rejestru fundacji rodzinnych. Rozwiązanie to zapewnia zatem ciągłość procesu tworzenia fundacji i pozwala na podejmowanie czynności niezbędnych do jej późniejszego funkcjonowania jeszcze przed uzyskaniem osobowości prawnej. Pozwala ono również uniknąć sytuacji, w której pomiędzy momentem ustanowienia fundacji a jej wpisem do rejestru powstawałaby swoista „próżnia prawna”, uniemożliwiająca podejmowanie jakichkolwiek czynności prawnych.
Zgodnie z art. 23 ust. 2 ustawy o fundacji rodzinnej “Nazwa fundacji rodzinnej w organizacji zawiera dodatkowe oznaczenie „w organizacji””. Zatem należy wywieść, iż jest to nie tyle prawo, co obowiązek tego tworu prawnego! Celem tej regulacji jest zapewnienie bezpieczeństwa obrotu i informowanie osób trzecich o statusie prawnym fundacji rodzinnej. W przypadku fundacji rodzinnej w organizacji ma to szczególne znaczenie z uwagi na inne zasady reprezentacji w okresie „organizacji” oraz inne już po wpisaniu fundacji rodzinnej do Rejestru Fundacji Rodzinnych. Dlaczego ma to aż takie znaczenie? Proces rejestracji fundacji rodzinnej w Polsce trwa najczęściej między 6 a 10 miesięcy, dlatego też inne zasady reprezentacji zarówno przed, jak i po rejestracji mają wielką doniosłość ze względu na ważność podejmowanych przez fundację rodzinną czynności prawnych.
Na samym początku należy zaznaczyć – nie, to nie to samo. Ustawa przyznaje fundacji rodzinnej w organizacji, jako jednostce organizacyjnej niebędącej jeszcze osobą prawną, zdolność prawną. Czy tylko zdolność prawną? Na to pytanie pozwoli odpowiedzieć sam art. 23 ust. 3 ustawy o fundacji rodzinnej. Bowiem zgodnie z nim “Fundacja rodzinna w organizacji zarządza we własnym imieniu posiadanym majątkiem i zapewnia jego ochronę, w szczególności nabywa prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciąga zobowiązania, pozywa i jest pozywana”. Należy zatem przyjąć, że fundacja rodzinna w organizacji posiada nie tylko zdolność prawną, ale również zdolność do czynności prawnych, zdolność sądową i upadłościową. Fundacja rodzinna w organizacji nie posiada jednak osobowości prawnej – stanowi ona jednostkę organizacyjną niebędącą osobą prawną w rozumieniu art. 331 § 1 kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2026 poz.795). Jest ona również podmiotem wyodrębnionym organizacyjnie i majątkowo oraz działa pod własną firmą. W konsekwencji fundacja rodzinna w organizacji może otworzyć rachunek bankowy oraz uzyskać numer REGON i NIP. Już od momentu ustanowienia, zarówno w formie aktu założycielskiego, jak i testamentu, fundacja rodzinna w organizacji może swobodnie podejmować wszelkie czynności, które mają służyć realizacji jej podstawowych celów wskazanych w art. 2 ustawy o fundacji rodzinnej, m.in. “gromadzenie mienia, zarządzanie nim w interesie beneficjentów oraz spełnianie świadczeń na rzecz beneficjentów”, a także “w przypadku beneficjenta będącego osobą fizyczną może w szczególności pokrywać koszty jego utrzymania lub kształcenia”, a w przypadku beneficjenta będącego organizacją pozarządową prowadzącą działalność pożytku publicznego – wspierać działalność pożytku publicznego. Jakie to ma znaczenie dla fundatora? A no takie, iż ta konstrukcja prawna pozwala na wypełnianie planów sukcesyjnych fundatora oraz realizowanie celu fundacji rodzinnej jeszcze przed jej rejestracją w Rejestrze Fundacji Rodzinnych prowadzonym przez tylko jeden Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim (co może tłumaczyć powody tak długiego okresu oczekiwania na zarejestrowanie fundacji rodzinnej).
Zgodnie z art. 23 ust. 4 “ Fundacja rodzinna w organizacji jest reprezentowana przez fundatora lub pełnomocnika powołanego przez fundatora albo w przypadkach wskazanych w ustawie – przez zarząd”. Stwierdzić zatem należy, że fundator posiada generalne uprawnienie do reprezentacji fundacji rodzinnej w organizacji, zaś uprawnienie do reprezentacji pełnomocnika fundatora ogranicza treść pełnomocnictwa. Co ciekawe, w tym samym czasie fundację może reprezentować zarówno fundator, jak i pełnomocnik. Natomiast uprawnienie zarządu do reprezentacji fundacji rodzinnej w organizacji musi wynikać z wyraźnej dyspozycji ustawy, zaś uprawnienie zarządu do reprezentacji fundacji wyklucza w tym zakresie reprezentację fundacji rodzinnej w organizacji przez fundatora lub pełnomocnika fundatora, chyba że przepis szczególny będzie stanowił inaczej. Co zatem z tego wynika? Jeżeli zarząd fundacji rodzinnej będzie miał uprawnienie do jej reprezentacji, to w tym samym czasie zazwyczaj wykluczy to możliwość reprezentacji przez fundatora lub jego pełnomocnika. Jakie są przykładowe sytuację, w których zarząd jest uprawniony do reprezentacji? Przede wszystkim, niezgłoszenie fundacji rodzinnej w organizacji do sądu rejestrowego w ustawowym terminie albo kiedy postanowienie sądu odmawiające rejestracji stało się prawomocne (a fundacja rodzinna w organizacji nie jest w stanie niezwłocznie zaspokoić w pełni wierzytelności beneficjentów i osób trzecich) na zarząd został nałożony obowiązek likwidacji fundacji rodzinnej w organizacji oraz przypadek, kiedy dochodzi do rozwiązania fundacji rodzinnej w organizacji. Wtedy zarząd albo likwidator ma obowiązek niezwłocznie usunąć dane osobowe przetwarzane przez fundację rodzinną w organizacji. Fundacja rodzinna w organizacji posiada więc zarząd, niemniej jednak jego funkcja do czasu wpisu fundacji rodzinnej do Rejestru Fundacji Rodzinnych i uzyskania osobowości prawnej jest ograniczona do podejmowania czynności, które nie stanowią zazwyczaj reprezentacji fundacji rodzinnej na zewnątrz. Wprowadzenie przez ustawodawcę odmiennych zasad reprezentacji dla fundacji rodzinnej w organizacji oraz fundacji rodzinnej już po jej wpisie, w praktyce może prowadzić do pewnych trudności w weryfikacji, czy podmiot jest należycie reprezentowany przy określonej czynności prawnej. Ustawodawca powinien rozważyć możliwość zmiany tego przepisu i ujednolicenia zasad fundacji rodzinnej i fundacji rodzinnej w organizacji, celem uniknięcia zbędnych dywagacji dotyczących ważności lub też braku ważności dokonanych czynności prawnych.
Przede wszystkim trzeba zaznaczyć, że w ogóle takową odpowiedzialność ponoszą. Na czym ona jednak dokładnie polega? Przepisy tego dokładnie nie precyzują. Nie określają ani zasad, ani granic tejże odpowiedzialności. Wskazują jednak na to, kiedy kończy się ta odpowiedzialność. Ustaje ona z chwilą zatwierdzenia czynności tych osób uchwałą zarządu, a w przypadku czynności zarządu – z chwilą zatwierdzenia jego czynności. Podmiot uprawniony do zatwierdzenia czynności zarządu określa statut. Istotnym do zanotowania jest fakt, iż art. 23 ust. 5 ustawy o fundacji rodzinnej przewiduje ustanie odpowiedzialności wobec samej fundacji rodzinnej w organizacji, a nie innych osób, wchodzących w relacje z fundacją rodzinną w organizacji.
Fundacja rodzinna w organizacji, choć funkcjonuje jedynie w okresie poprzedzającym wpis do Rejestru Fundacji Rodzinnych, nie jest podmiotem pozbawionym możliwości działania. Jednocześnie zastosowanie szczególnych zasad reprezentacji oraz odrębność tego etapu od funkcjonowania zarejestrowanej fundacji rodzinnej powodują, że okres „w organizacji” wymaga szczególnej uwagi. Jak pokazuje praktyka, znajomość zasad funkcjonowania fundacji rodzinnej w organizacji ma istotne znaczenie nie tylko z perspektywy prawidłowego dokonywania czynności prawnych, lecz także bezpieczeństwa całego procesu sukcesyjnego. Odpowiednie przygotowanie fundacji już na etapie poprzedzającym jej rejestrację pozwala uniknąć wielu wątpliwości i problemów, które mogą pojawić się w toku jej dalszego funkcjonowania. Mam nadzieję, że po lekturze tego artykułu fundacja rodzinna w organizacji stała się dla Państwa nieco bardziej zrozumiała i przystępna, a jej specyfika nie wydaje się już tak skomplikowana. Jest to bowiem konstrukcja, która – choć może rodzić pewne wątpliwości – odgrywa istotną rolę w procesie tworzenia i funkcjonowania fundacji rodzinnej. Jeżeli rozważają Państwo utworzenie fundacji rodzinnej lub potrzebują wsparcia na etapie jej organizacji, rejestracji czy późniejszego funkcjonowania, zapraszamy do kontaktu z GLC Advisory. Chętnie pomożemy przejść przez ten proces w sposób bezpieczny i dostosowany do indywidualnych potrzeb oraz założeń sukcesyjnych.
Jestem stażystą, rozwijającym swoją wiedzę i zdobywającym praktyczne doświadczenie w obszarze prawa podatkowego. W swojej pracy stawiam przede wszystkim na pracowitość, zaangażowanie oraz poszukiwanie rozwiązań w sprawach, które na pierwszy rzut oka mogą wydawać się trudne do rozwiązania. W obszarze prawa szczególnie interesuję się tematyką fundacji rodzinnych oraz cen transferowych, w tym sporządzaniem dokumentacji cen transferowych. To właśnie w tych obszarach chciałbym dalej poszerzać swoją wiedzę i rozwijać praktyczne umiejętności.
